Перевод с якутского
аас
туохтуур, аат тыл, даҕааһын
Нууччалыы проходить; останавливаться; прекращать
English to pass, stop, cease
Ис хоһооно · 6
1 туохтуур #
Нууччалыы проходить; останавливаться; прекращать
English to pass, stop, cease
2 аат тыл #
Нууччалыы голод
English hunger
3 туохтуур #
Нууччалыы голодать; голод
English to starve, hunger
4 туохтуур #
1. Ким, туох эмэ аттынан бар; кими, тугу эрэ аһары бар. ⊙ Проходить, проезжать мимо (около, через) кого-чего-л.
Этиилэр
Кинилэр
элбэх олбуордары, кыбаарталлары аастылар. куорат таһыгар таҕыстылар. Эрилик Эристиин. Суһуохпун тэнитээри, боһуолэги ааһахаамтым уонна биир дьикти кэрэ коруцнээх үрэххэ тиийэн кэллим. И. Данилов. Инники кирбиини ааһаноргууй аҕай баран истибит. Т. Сметанин. // Кими, тугу эрэ аһары хайа эмэ диэки туһаайан, ханна эрэ тиийэргэ соруктанан бар.
Проходить, проезжать мимо (около, через) кого-чего-л, с целью достичь определенного места (точка, место прибытия обычно указываются).
Дьиэҕэ аас. Куоракка аас. Хоско аас. ПСамсон ацаар илиитигэр сүгэ тутуурдаах бэҕэһээҥҥи айдаан буолбут сириттэн биэрэк диэки кэлэн ааста. Н. Заболоҥкай Бу суолунан былыр, Улууска кулубалыы сылдьан, Уонунан кинээһи арыалдьыт гынан, Чуорааннаах торуойкалаах Чуумпу халлааны аймаан Дьокуускайга чугдааран ааһара. С. Васильев
Өссө холобурдар (29)
Дьоллоох, утуо саас кэрэтин арыйан, Тус хоту аастылар туруйалар. Күннүк Уурастыырап // Ханнык эмэ туочуканы (миэстэни, сири) аһара түс; аһара бара тур. Пройти, проследовать дальше определенной точки, определенного места. Маарыын сыппыт сирбититтэн суус миэтэрэни ааһа бардыбыт. Т. Сметанин Уу ортотун ааһаат,эмиэ орутэ ыстацалаан, уцуоргу кумах кытылга баар буола оҕуста. С. Никифоров // Кэннигэр хаал; кэннигэр хааллар (айаннаан истэххэ). Миновать, оставлять позади себя кого-что-л. (при езде). Өлуонэустунан устабын, Ааһалларкуох да куох биэрэктэр. Баал Хабырыыс Ата аа-дьуо сэлбэйэр, Суол очура сиксийэр, Арыт ыарҕа, арыт хонуу Ааһаустар утуусубуу. П. Тобуруокап 2. Туох эмэ аттынан үһүн, субулун, орҕочуй (үрэх, орус, суол эҥин туһунан). ӨТечь, нестись, протягиваться около (через) кого-что-л. (напр., о реке, дороге и др.). Сарсыарда отум урдуттэн туран корбутум, чугас соцуһунан суол ааһарэбит. Н. Неустроев Биһиги Иван Ивановичтыын холкуос учаастагар бараары Костүбэт Костокуун ордуутун таһынан ааһарсуолунан истибит. М. Доҕордуурап 3. Кими, тугу эмэ куот, аһара бар, аһара түс. Превосходить кого-л. в чем-л. (быть выше, длиннее и т, д.). Синньигэс биилин ааһатуспут үһүн хара суһуоцун икки салаа гына өрөр үгэстээх. М. Доҕордуурап Саамай ортотугар уу Ньукулаас тобугун эрэ ааһарэбит. С. Никифоров Омуннаабакка эттэххэ, Ол эбэм дулцалара Сэттэлээх эрдэххэ миэхэ Моонньубун ааһаллара. Баал Хабырыыс 4. Туох эмэ буому, күчүмэҕэйи туораа. Преодолевать какие-л. трудности, справляться с трудностями. «Үһэ» суох үөрэнэн оскуолатын бутэрбитэ уонна тута, угус киһилээх куонкуруһу ааһан, университет медицинскэй факультетыгар киирбитэ.
Н. ЛугиновСуурбэччэ сыллааҕы Сүтүөн да сутэр. Барыны ааһагын. Кэм-кэрдии кууппэт. Баал Хабырыыс 5. Тугу эмэ болҕомтоҕо ылбакка, ахсарбакка хаал (хааллар). Не обращать внимания, пропускать что-л, мимо ушей. Ити кэпсэтии кулгааҕын таһынан ааһар. А. Сыромятникова 6. Тохтообокко устан, бардар баран ис (кун-дьыл, бириэмэ туһунан). Проходить, протекать беспрерывно (о времени). Дьиэ таһа хараца эбит, туун үөһэ саҥардыы ааһанэрэр быһыылаах. Амма Аччыгыйа Кун-дьыл тургэнник да ааһар. Эрэннэрбити толорор кэм ыган кэлбит, өссө ааһаркутталламмыт. Сэмээр Баһылай. Оҕо буолан ааспыт сааспын Ордук саныы олордум. С. Данилов 7. Буолан бүт, уурай, аһын (ханнык эмэ событие, быһылаан, түбэлтэ, айылҕа көстүүлэрин этэргэ). Проходить, прекращаться, исчезать, переставать (напр., о происшествии, событиях, явлениях природы). Хабырыыс ууга туһэ сылдьыбыта ааһан. умнуллан барбыта, оттон кини бырастыыласпыт тыла өргө диэри сутэн биэрбэтэҕэ. Н. Заболоҥкай Нуучча литературатын, искусствотын аҕыс хонугу быһа барбыт киэһэлэрэ урдук көтөцуллүүлээхтик аастылар.
Суорун ОмоллоонАстан, ааһан быстыбат, куһуҥҥу салгымтыалаах ардах. Софр. Данилов. Силлиэ тыал ааспыта, Сир-дойду сытыйан, Силбиккэ баттатан турбута. Күннүк Уурастыырап 8. Тохтоо, уурай, уоскуй (ыарыы, сылайыы, кыыһырыы о, д, а. туһунан). Прекращаться, проходить (о болезни, усталости, гневе, страхе и др.). Аата чэпчээтэхпин ньии... Санаамоноом аастага тоҕо үчүгэйэй!
П. ОйуунускайОл таарымта буолар куолута, аастар эрэ тацара көмөлөһүө. А. Софронов Түөһүн туттан сүрэҕин чинчилэнэр, үөһэ үһүутуур, куттала өссө да ааспатах быһыыта биллэр. Эрилик Эристиин Контузияланыыбар тылбыттан матан баран, мацнай саҥарарбар кэлэҥэйдиир этим, ол ааспыта ыраатта. Т. Сметанин 9. Муҥур үһүкка тиийэн, туохха эмэ эрэмньигин букатыннаахтык сүтэр; сиҥҥэр түһэн, кыһаллыбат буолан хаал. Дойти до крайности, утрачивать всякую надежду осуществить что-л.;дойти до последней степени отчаяния и стать безразличным, равнодушным. Эйигиттэн куттанарбын ааһансытабын. Амма Аччыгыйа Оҕуруокка киһи биэрэллэриттэн аастылар. В. Яковлев Эйигин киһи өйдөтөрүн ааспыккын. С. Ефре- мов. Бу эмээхсин сцгцн көрдөрөр аатыттан ааста ээ. ХС 10. кэпс. Тугу эмэни сүтэр, туоххуттан эрэ мэлий. ӨУтратить что-л.,лишиться чего-л. Моцус көрбөт буола туспүт. «Абытайбыын». Туох уоттаах оһохтоох баҕайыный. Аны икки харахпыттанаастагымцһц. Саха ост. I. 11. -ан сыһыат туохтууру кытта кылгас кэмҥэ таарыччы оҥоһуллар хайааһыны көрдөрөр. В сочетании с деепричастиями на -ан означает действие, совершаемое мимоходом, попутно. Сылдьан аас. Этэн аас. Хонон аас. ПОхоноос хараҕар элэктиир кыымнар кылахачыһан аастылар. Амма Аччыгыйа Кэпсэтиэххин, ааспыккын итиитик ахтан ааһыаххын санаабытыҥиһин, киһиц ханна эмэ ыраах буолуо. Н. Заболоҥкай Итини [быһаҕы] кини Дьокуускайтан, оройуонтан кэлэн хонон-өрөөн ааспытүтүө доҕотторугар бэлэхтиир. Н. Габышев Ср. тюрк, аш ‘проходить, перевалить’
5 этии #
Этиилэр
Ааһар албас (албастаах)
тугу эмэ ситиһээри эбэтэр туохтан эмэ куотаары араастаан түөкэйдээн албыннааһын.
Хитрость, изворотливость, плутовство (чтобы достичь своих корыстных целей).
Өстөөх ааһар албаһынсамнаран, Улуу баатыр
Сэбиэт сирэ, Өлбөт албан аатынан арбанар.
Ааһар албастара Аныйбыт эбит, Кулан кубулцат Куладыйбыт эбит.
П. ОйуунускайКини[өстөөх] акаары буолбатах, саһыллааҕар киитэрэй, аҕыс араас ааһар албастаах. тоҕус араас куотар кубулцаттаах. ССС.
Ааһар былыт албына (албаһа)
түөкүн, албын, үс күлүктээх.
Мошенник, плут, пройдоха.
Бу ааһар былыт албы- на,күөх далай көлдьунэ, сытыган ньамах үөнэ, бадараан баҕата, дьэбэрэ дьиикэйэ, сыллаһар киһиц мин дуо?
П. Ойуунускай
Ааһа түс
туохха эрэ идэтийбит киһиттэн ол идэни ордук баһылаан, киниттэн чорбой, ордук буол.
Превосходить кого-л. в чем-л.
Атын ойууннар хайдах кыыралларын, тугу оҥороллорун утүктэрим, ону ааһа тцһэргэ дьулуһарым. Болот Боотур
Ааһа түһэн
ылыныллыбыт эбэтэр үгэс буолбут бэрээдэги, биллэр кээмэйи таһынан тахсан, кэһэн (тугу эрэ гын).
Нарушив заранее известный порядок, преступив (превысив) какой-л. рубеж, предел (предпринять что-л.).
Өрүстэргэ да, күөллэргэ да бултуулларын көҥҥллҥҥбцт. Ол үрдцнэн ааһа тцһэн,уоракөстө син биир бобуулаах да кэмигэр, холобур, балык ыырын саҥана балыктаан тцбэһэллэр. ХС Аны туран, ааһа тцһэн,абаккатын ситиһэн, Хобороонньо кээлтигэр Хомнуу соҕус эппитэ. Күннүк Уурастыырап
Быһа ааспат
хайаан да тохтоон болҕойор (хол., кэриэстээн, ытыктаан, кэрэхсээн).
Нельзя пройти мимо без внимания (напр., об особо почитаемом путниками месте).
Тцмэти былыр-былыргыттан, бары атыыһыт быһа ааспакка, тохтоон, өрөөн ааһар сирэ эбит. А. Софронов Сатыы да, аттаах да айанньыт ол тиити быһа ааспат. Софр. Данилов. Алдаммын быһа ааһарым төрүт сатаммат. «ХС»
6 этии #
1. туохт. Ас-үөл кырыымчыгыттан (суоцуттан) хоргуйар аҥаардаах сырыт, аччыктаа. ⊙ Голодать, вести полуголодное существование из-за отсутствия (или острой нехватки) продуктов питания. Аастахха аба да амтаннаах, Утаттахха уу да минньигэс (тыл ном.). Сыл ахсын дьылга ыллар- дылар, Саас ахсын салацнык аастылар.
Өксөкүлээх ӨлөксөйАйахпар аһыыр астаахпын, Аччыктаан ааспат аналлаахпын. Күннүк Уурастыырап 2. Аччык, аһа-үөлэ суох, хоргуйар аҥардаах. ⊙ Голодный или живущий в полуголодном состоянии из-за нехватки продуктов питания. Ааскиһи аска айаҕа суох(өс ном.). Өрдөөҕутэ буолта ол Хоту аас туундараца, Тордохтуун дохсун тыал Субу илдьиэх курдуга. С. Данилов
Өссө холобурдар (11)
Кыым куобахтаан, мас көтөрдөөн дьиэ кэргэн ааскыһыныэтэҥҥэ туораабыта. ХС 3, аат суолт. Аччык кэм, аччык олох; аччык киһи. ⊙ Голодная пора; голодное существование; голодный, изголодавшийся человек. Токко сыа да сымсах, ааска уу да минньигэс. Саха фольк Туундара хаара кылбайда. Тоцмут ааһан, аас тотон, Эбэҥкилэр тойуктара Эцээрийэн иһилиннэ. И. Чаҕылҕан Итинник буппэт тубуккэ Аҕам барахсан олоҕо Тымныыга, ааска, кулуккэ Ааһан эрэр дии, доҕоор. С. Данилов Ср. тюрк, ач ‘голодный’ , эргэр. Маҥан, саһархайдыҥы маҥан. ⊙ Белый, желтоватобелый; сивый (о масти лошади). Аас биэ ааһан барбыт (тааб.:хаар ууллуута). Кырдьыы аасхаһыцын кэнниттэн Эдэрбит иккиһин эргийбэт. С. Данилов Эрэйдээх-буруйдаах орто дойдуттан ороһуйан кэлбит ойуун аастөбөтун нөрүтэн, сөһүргэстээн олорон суорума соругун эттэ. И. Гоголев Аас буоргар намыһахтык тобуктаан Аатталбын этэн бутуум ааккын ааттаан, Сахам сирэ, оҕом сирэ. Н. Босиков Аас тэллэх эргэр. — ортото маҥан, тула өттө хара, үрүҥ синньигэс эбэтэр саахымат ойуулаах хаймыылаах сылгы, ынах тириититтэн тигиллибит тэллэх. ⊙ Белая подстилка с черно-белой каймой, сшитая из конской или коровьей шкуры. Сургунуох кэтэҥэриин ороҥҥо харалаах аас тэллэхтээх бэриинэҥэ ус-түөрт сыттыгы өрөһөлүү кыстатан, иттэннэри туһэн сытар. Күннүк Уурастыырап Бастыҥ мацан ураһа иннигэр, өксөку төбөлөөх тойон сэргэ анныгар Туундара кыысчаан аас тэллэххэсөһүргэстээн олорор. И. Гоголев Хайа бу тугуй, былыргы аас тэллэх курдук, саахымат ойуулаах хаһыаттара эмиэ баар буолаллар эбит дуу, дьоҕойон? Н. Заболоҥкай
Этиилэр
Ааспыт аастаҕа (ааспытынан)
буолбут буолбүтүнан (төннөрбөккцн).
Что было, то было (не воротишь, не вернешь). Ааспыт аастага дии, умнуллубут умнулуннаца дии. П. Ойуу- нускай.
Ааспыт кэм тыл үөр. — хайааһын саҥарыах иннинэ буолбүтүн көрдөрөр кэм. Прошедшее время глагола. Саха ты1лыпар ааспыт кэм элбэх көрүҥнээх.
Олортон сурүннэрэ
билигин уонна урут ааспыт кэм.
Аастар ааһар (ааһан иһэр)
тохтообокко, быыстала суох барар, баран иһэр (хол., кун-дьыгл).
Беспрерывно течь, проходить (обычно о течении времени).
Кун-дьыы аастар ааһан иһэр. ПУһун киэһэлэр дьиэ эргиннээҥи кэпсэтиигэ, куустээх баҕа санаа кынатыгар сүктэрэн аастар ааһан иһэллэр. ХС Кун-дьыы аастар ааһар, Тыал тыалырар, тохтуур. Баар олох аартыгар: Дьол, эйэ, охсуһуу. П. Тулааһынап
Өссө холобурдар (1)
Дьыл-хонук аастар ааһан иһэр эбээт, эйигин көһүппэт. Амма Аччыгыйа
Ааһар ааспытын (бүгэр бүппүтүн) кэннэ
барыта бүппүтүн кэннэ (тугу эмэ гыгнан да диэн).
Когда все прошло (уже поздно, бесполезно говорить, действовать).
Чэ, аны кэлэн ааһар ааспытын. бутэр буппутун кэннэ тугу баран уһатан-кэҥэтэн...
Н. Лугинов
Ааһар киһи
үһүннук тохтообокко үргүлдьү баран иһэр киһи.
Прохожий, проезжающий.
Тохтоо ааһаркиһи, Ытыгылаа, биһи Ыччат дьоммут уцуохтарын, Ахтан аас сырдык ааттарын. А. Абаҕыыныскай Ср. тюрк, аш, ааш ‘переваливать через гору’