ДьөгүөрСахалыы тылдьыт

Перевод с якутского

өй

аат тыл

Нууччалыы ум, разум, рассудок человека

English reason, intellect, intelligence

Ис хоһооно · 4

1 аат тыл #

Киһи толкуйдуур, ол-бу ис дьиҥин ырыҥалыыр, билэр дьоҕура, кыаҕа

Нууччалыы Ум, разум, рассудок человека

  • Микиитэ өйө сырдаан иһэргэ дылы буолла.
    Амма Аччыгыйа
  • Үөрэх бөҕө үрдүгүн Манна өйдөөтүм, Икки атахтаах өйүн Манна биһирээтим
    С. Зверев

2 аат тыл #

Киһи истибитин, билбитин-көрбүтүн умнубакка илдьэ сылдьар дьоҕура

Нууччалыы Человеческая память

  • Тоҕо, Унаарар күөх кыраайым Өйбөр көстөн элэҥниир, Үрдүк кырыы мырааным Дьэргэлгэнэ дьиримниир!
    Күннүк Уурастыырап
  • Бу алдьархай буолбута алта сыл ааһыаҕар дылы Бурхалей өйүгэр күҥҥэ хаста да киирэн тахсар
    Эрилик Эристиин

3 этии #

Нууччалыы Полоумный, сумасшедший (о человеке)

Этиилэр

Өй көтөн түстэ көр санаа көтөн түстэ

Аны дьоммуттан хаалыам - диэн өй көтөн түстэ. Суорун Омоллоон. Бурхалей эр хаанын ылынна, хайаттан үлтү түһэн өлүө суох курдук бардам өй көтөн түстэ. Эрилик Эристиин. Өйө бааллар - туохха эмэ аралдьыйан, бутуллан, урут өйдүүрүн, билэрин булан эппэт, өйдөөбөт эбэтэр сыыһа өйдүүр.

соотв. Ум за разум заходит.

  • Биһиги манна уолуйан, өйбүт бааллан хаалла дии", - диэтэ Илларионов.
    М. Доҕордуурап
  • Боростуой да суолу булбакка, киһи өйө бааллар эбээт.
    В. Яковлев
Өссө холобурдар (29)
  • Өйө көтөр (көтөн хаалар) - өйдүүр, толкуйдуур кыаҕын сүтэрэр (кутталыттан, соһуйууттан). Опешить, ошеломиться, терять способность ясно мыслить (на краткое время от неожиданной душевной встряски и т. д.). Дьэргэ ити тыллартан өйө субу көтүөх курдук буолуталаата.
    Болот Боотур
  • Тыаҕа таҕыстаҕына дьэ өйө көтөр эбит. Соҕуруута-хотута ханан баарын умнан кэбиһэр.
    Далан
  • Өйө өһүлүннэ - кыайан быһаарбат, тобулбат буолла, эргитэн, олохтоохтук толкуйдууртан ааста. Ослабеть умом (от старости, болезни), перестать разумно мыслить. [Чыычааҕым оҕото] Саныыр санаата сабылыннаҕа, Өйдүүр өйө өһүлүннэҕэ, Этэр тыла мэлийдэҕэ.
    Өксөкүлээх Өлөксөй
  • Санаа эрэ саллыах, өй эрэ өһүллүөх үлүгэрин үөһүгэр сылдьар сүрэх сындалыйан да ылара ханна барыай?
    С. Федотов
  • Өйө суох буол (сыт) - тугу да билбэт буола туймаар, уҥ. Терять сознание, лишаться сознания. Кэлин билбитим дойдуларыгар киирбит дьоммут икки хонугу эрдэ кэлэн, тымныы балааккаҕа өйө суох сытар киһини булбуттар этэ.
    Г. Колесов
  • Өйө сынньылынна - сылайан кыайан быһаарбат, буккуллар, сыыһар буолла. Отупеть, перестать соображать (от усталости, шума). Суруктан өйө сынньыллыбыт киһиэхэ эбэ чэбдигирдэр, сынньатар кылбархай иэнин көрүөххэ кэрэтин, сөрүүнүн уонна киэҥин.
    Н. Заболоцкай
  • Кини үлэтигэр киһи өйө сынньыллара суох.
    А. Сыромятникова
  • Өйө тобуллар - өйө сайдар, түргэнник уонна сөптөөхтүк быһаарар. В голове прояснилось, просветлело. Арай, үлэҕэ эмиэ ити курдук өйдөрө тобуллара, арыллара буоллар, тугу тулутуо этилэр!
    ХС
  • Өйө туймаарда - олус күүстээх тыастан-уустан, саҥаттан-иҥэттэн о. д. а. дөйүөрбүт курдук буолла. Ум (рассудок) помрачился у кого-л. Күнү-ыйы кытардар Өһөх хааны... о, сүрүн... Көрдүм, өйү туймаардар Өлөр өлүү мөккүөрүн...
    А. Абаҕыыныскай
  • Өйө (төбөтө, мэйиитэ) хамсаабыт - иирбит, буккуллубут. Помешаться, сойти с ума. Туох оннук сүрдээх суолун оҥорбуппун билэн этэҕин? [Дьаамнаах:] бу эмээхсин кутталыгар буолан өйө хамсаабыт.
    С. Ефремов
  • Чахчы өйө хамсаабыт буоллаҕына, нэһилиэк сэбиэтигэр илдьэн дьаһайтарыан наада.
    ХС
  • Өйө хоппот - ситэри кыайан өйдөөбөт, билбэт. Ума не приложит, не в состоянии сообразить, понять что-л. Ким да бэрэссэдээтэл буоллаҕына, бу холкуоска сири баар оҥорорун өйүм хоппото.
    М. Доҕордуурап
  • Өйө хоппот буоллаҕына ханнык да тылынан саҥарара көмөлөһүө суоҕа. Нэртэ. Кыһыны быһа дөйө тоҥон турбут сир аҕыйах хонуктаах ириэриигэ бэринэрин өйүм хоппот. "Кыым". Өйтөн (өйүттэн) көт - таһыччы умнан кэбис. Забывать начисто, вылететь из головы. Итирдэҕинэ өйүттэн көтөр.
    Далан
  • Өй ук - 1) туохха эмэ үөрэт, тугу эмэ быһааран биэр. Надоумить кого-либо в чем-либо. Мин кинилэргэ орооспоппун, эдэр дьон билэллэринэн олордуннар, аны кэлэн биһиги өй угар үһүбүөт.
    Н. Лугинов
  • Муҥура суох кыахтаах таҥара тоҕо эрэ Курилга өй укпатах, салгыы тугу гыныахтааҕын этэн биэрбэтэх. С. Курилов (тылб.); 2) тугу эмэ өйдөт. Напоминать о чем-л. Суумкабын төрүт да умнан барыахпын, хата уолум өй уган абыраата. НАГ ЯРФС. Өйүгэр көтөн түстэ - эмискэ өйдүү биэрдэ, эмискэ саныы түстэ. Вдруг пришло на ум, вдруг осенило. "Кэбис аньыы-хара элбии илигинэ, эрдэтинэ мантан барыахха!" - диэн санаа уол өйүгэр көтөн түһэр.
    Н. Якутскай
  • Түһээн баттаппатах суола өйүгэр көтөн түспүтүттэн куттанан Лөчүөк... таҥара диэки хайыста.
    Д. Очинскай
  • Өйүгэр оҕустарбат (оҕустарбакка) - санаан да көрбөт; өйүгэр да суох; оҥорор да санаата суох. И не думает; и в уме нет; и в ус не дует. Бэдигиҥ баара киһини хомоттум диэн өйүгэр оҕустарбат да быһыылаах. Софр. Данилов. - Итинник аат туохха эбээһинэстиирин өйдүүгүн дуо? - Бу туһунан өйбөр оҕустарбаппын ээ. Доҕордоһуу т. Өйүгэр түһэр - өйдөт (үчүгэйдик көрдөрөн, кэпсээн, быһааран). Втолковать, вбить в голову, разъяснить кому-л. что-л. Кэскил туһа диэн кэпсэтэн көрбөтүлэр, Өлүү-сүтүү диэн Өйдөрүгэр түһэрбэтилэр.
    Өксөкүлээх Өлөксөй
  • [Баанньыска:] Дьэ үчүгэйдик киһи эрэ өйүгэр түһэр гына ыпсаран кэпсииргэ үөрэммит киһи эбиккин.
    А. Софронов
  • Өйүм сыстыбат - аанньа өйдөммөт, киһи өйүгэр баппат, киирбэт. На ум не идет, не доходит до сознания. Итиннэ мин өйүм сыстыбат. Өйүн буллар - үөрэт, киһи оҥор. Вразумлять, образумить, сделать человеком. Уолуҥ өйүн буллар. Өйүн сүтэрэр - 1) ыалдьан, атын да төрүөттэн туймаарар, тугу да билбэт буолар, уҥар. Потерять сознание. Онтон өйүн сүтэрэн, Онно тута, охтон түһэн, Дьабадьыта күүгэн аллан, Налбыһахпыт уҥан хаалла.
    Күннүк Уурастыырап
  • Хорсун пограничник ыараханнык бааһыран өйүн сүтэрэр. Софр. Данилов; 2) уолуйа куттанан, айманан тугу гынарын өйдөөбөт. Лишаться рассудка от страха или волнения, не давать отчёта в своих поступках, совершать безрассудные действия. Туохтан ити айылаах айманан өйбүн сүтэрбит бэйэм буолла. НС ОК; 3) кими эмэ олус таптаа. Сходить с ума по ком-л. (из-за большой любви, привязанности к кому-л.). Уоллара кыыстанан өйүн сүтэрбит. Өйүн сүүйтэрэр - өйүнэн кыайтарар, баһыйтарар, атын киһи санаатынан барар, ким эмэ сабыдыалыгар түбэһэр, албыннатар. Попадать, подпадать под чье-л. влияние, в зависимость от кого-чего-л. Арыгыга өйбүн сүүйтэриэм, Санаабын сабырыттарыам диэбэт этим.
    А. Софронов
  • Абам-суптум эбит!!! Өлөр быатыгар өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит.
    П. Ойуунускай
  • Өйүн туппут - 1) өй-санаа өттүнэн сиппит. Созреть умственно, стать зрелым. Сааһын сиппит, өйүн туппут киһи, бэйэтэ билиэ буоллаҕа; 2) дьэ өйдөммүт. Взяться за ум, набраться ума. Киһибит дьэ өйүн туппут быһыылаах. Өйүн ыһыктыбыт - өйдүүр, билэр дьоҕурун сүтэрбит (ыалдьан, олус кырдьан). Утратить умственные способности, терять память (от старости, в результате тяжелой болезни, перед смертью и т. п.). [Миисэ:] Ы... хаан-өһөх байҕал долгуна долгуйан... Уу-уу. [Силиэн Силиппиэн:] Доҕоор, тугу саҥараҕын?... Бу муҥнаах өйүн ыһыктаахтаабыт.
    Күндэ
  • Дьэ, кырдьык хаар бөҕө баттаабыт. Буолумуна. Баһаам ээ, доҕор, тоҕус уон икки диэн! Ити да буоллар өйүн дуостал ыһыктыбакка сытар. Багдарыын Сүлбэ. Өйүттэн таҕыста - куттанан, уолуйан иирбит курдук өй-мэй буолла. Терять рассудок, выжить из ума. Кини [Чубуку Дьэкиим] ууга түһээт, уолуйан өйүттэн тахсан хаалбыта.
    Д. Таас
  • Иэдээн буолуо, кутталларыттан өйдөрүттэн тахсыахтара.
    ХС
  • Өй хаата күл. -ооннь. - өйдөөх киһи (сүнньүнэн оҕо туһунан). Умница, ума палата (обычно о детях). Аҕыйах саҥалааҕын иһин, өй хаата уол дииллэрэ.
    А. Софронов
  • Иринньэх оҕо киэбинэн "Өй хаата уолчаан" диэтим.
    С. Данилов
  • Бэл оннооҕор кырдьаҕас геологтар, өй хаалара, кыһаллыбатахтар.
    ХС
  • Өй ыл - эмискэ сөптөөх санааҕа киир, умнубуту өйдүү биэр. Найти верную мысль, вспомнить забытое. Маайа таҥараҕа үҥэ-үҥэ муостаҕа сөһүргэстии түһэн, бокулуоннаан барда, онтон өй ылан, Бүөтүр эмиэ бокулуоннаата.
    Эрилик Эристиин
  • Өлөксөй өй ылан, сохсо сиһинэн сүүрэн тахсыбыт да, сигэтин быһыта сынньан барбыт. М. Чооруоһап

4 этии #

Нууччалыы Запомнить

  • Өйгөр иҥэр - өйдөөн хаал Бу кэпсээни киһи умнарыгар сатаммат. Ыраас халлааҥҥа этиҥ эппитин курдук, эппит сааһынан киирдэ, өйбүтүгэр иҥнэ.
    П. Ойуунускай
  • Ойуун кылырҕас кыаһаана, дирбийэр дүҥүрэ, ол-бу эмэгэтэ өйбөр иҥэн хаалбыттар.
    В. Протодьяконов
  • Өйтөн аах - көрбөккө эрэ (нойосуус) аах. Θ Читать напамять, наизусть. [Айаан] Өйүттэн ааҕар таптаан Үгүс поэт хоһоонун.
    И. Гоголев
Өссө холобурдар (4)
  • Кинигэттэн көрөн турар курдук, арааһы өйдөрүттэн ааҕаллара.
    Х. Андерсен
  • Өйү (эрэ) биэримиэххэ - соһуйбутун, өмүрбүтүн кэннэ, онтун аһарар кыах биэрбэккэ. Θ Не дать опомниться, придти в себя. Хайыахха? Суох, өйү эрэ биэримиэххэ, фашистары туһаайбытынан, ытыалыы-ытыалыы ойон турда.
    ХС
  • Өй үлэтэ - өй күүһүнэн, өй көмөтүнэн толоруллар үлэ. Θ Умственный труд. Өй үлэтинэн үлэлээһин кэҥээн истэҕин аайы үрдүк таһымнаах үлэһиттэр улам ордук наада буолан иһиэхтэрэ. СГПТ. Өйүнэн ыалдьыы - төбөтүнэн буккуллан ыалдьыы, иирэн ыалдьыы. Θ Помешательство, душевная болезнь. Улахан уол Кууһума, эмискэ өйүнэн ыалдьыбыт.
    Күннүк Уурастыырап
  • Ср. др. -тюрк. өг, тюрк., монг. ой ‘ум, разум, память’

«Ө» буукуба