Перевод с якутского
бэйэ
аат тыл, солбуйар аат, даҕааһын
Нууччалыы тело
English body, nature, substance
Ис хоһооно · 7
1 аат тыл #
бэй. солб. аат
Бэйэм баран буллахпына, куһаҕан буолуо. Амма Аччыгыйа Булбатах да иһин, бэйэ сирэй бара сылдьыбыта, көрдөөбүтэ кэм санааҕа да астык. Н. Заболоцкай Куруһуогу “Народная воля”уопсастыба геройдара А. Желябов, С. Перовская бэйэлэрэ быһаччы салайбыттара П. Филиппов
2 аат тыл #
Хайааһыны соҕотоҕун оҥорооччуну эбэтэр хайааһыны оҥорууга кыттааччыны көрдөрөр
Нууччалыы Обозначает производителя действий, лично участвующего в действии
3 аат тыл #
Хайааһын дьайыытыгар быһаччы түбэһэр кими, тугу эмэ көрдөрөр
Нууччалыы Обозначает объект действия, который лично, непосредственно подвергался действию
Куоракка хомсомуол бэйэни сайыннарар үөрэҕэр улахан мөлтөх бэйэм киниэхэ [Арамааскыга] тиийдэхпинэ, улаханнык сэргэҕэлэтэр киһи буоллум. Амма Аччыгыйа “Бэйэҕэ үлэлээбит аччыгый да буоллар минньигэс” диэн эмээхсин тыллара өйүгэр көтөн түстүлэр. Д. Токосооп Уоскуй доҕоччуок, кытаанах да мүнүүтэлэргэ санааны түһэрбэт, бэйэни кыана туттар ордук П. Филиппов
4 аат тыл #
Ким, туох эмэ хайааһыны тастан төрүөтэ, сылтаҕа суох оҥорорун көрдөрөр
Нууччалыы Указывает на то, что лицо или предмет совершают действие сами по себе, независимо от внешнего воздействия
Табалар бэйэлэрэ ырааҕынан тарҕанан уччуйбуттара буолуохтара. Амма Аччыгыйа Оһох бэйэтэ суулбут. “ ХС Бэйэ куобах.
Өссө холобурдар (2)
Оҕонньор буойарын быыһыгар мүччү туттаран, күөрэтэн таллахаччытан түһэрбит бэйэ көҕөммүн ылан тамнааттаата. ЧМА СБ. Биирдэ көрбүтэ - туһаҕар бэйэ куобах иҥнэн турар. Ф. Софронов Бэйэ андаатар, үөскэ күөрэйэн тахсан, нөҥүө кытыы диэки устан сундулуйбута. “ ХС
5 аат тыл #
тард. солб. аат. суолт. Предмет кимиэхэ, туохха эмэ сыһыаннааҕын көрдөрөр, ыйар, туох эмэ бас билиитэ буоларын ыйар
Нууччалыы Свой. Бэйэ итэҕэһин аһаҕастык билинии - хайҕаллаах суол. Софр. Данилов. [Юрий Семенович - Егор Кирилловичка;] Хамыыһыйа буоллун, туох да буоллун, барыта бэйэ дьонун анньан иһэҕин. “ХС”
6 даҕааһын #
суолт. Сааһын сиппит, улахан (көтөр-сүүрэр, кыыл тустарынан)
Нууччалыы Достигший зрелости, взрослый (о животных)
7 этии #
Нууччалыы Показывать, проявлять свой настоящий характер
Этиилэр
Бэйэ икки ардыгар көр бэйэ ыккардыгар
Бэйэ икки ардыгар эттэххэ, элбэх сыл эриллэммин, эргиэн ымпыгын-чымпыгын биллим. Болот Боотур. Бэйэ киһитэ (дьоно) - чугас доҕордуу истиҥ киһи (дьон).
Свой человек (свои люди).
Сааскыт тухары бэйэ дьонуттан кырбана, абааһы көрүллэ сылдьар аанньа буолуо суоҕа ээ, ону санаан көрүҥ эрэ. Амма Аччыгыйа Наталья куолаһа!.. Чахчы киниэнэ!.. Оо, кэрэ да буолар эбит бэйэ киһитин саҥатын истэр. Н. Заболоцкай
Өссө холобурдар (8)
Мин манна эһиэхэ бэйэ киһитэ буоллум, барыгытын урууларым кэриэтэ саныыбын. Н. Габышев Бэйэҥ баскын бэйэҥ билин - кимтэн да тутулуга суох буол. Быть самому себе хозяином, быть независимым, самостоятельным. Хабырылла сүөһү эҥин да биэриэ, оччоҕо, баҕар, дьэ бэйэҕит баскытын бэйэҕит билинэр ыал буолуоххут. А. Федоров Бэйэҥ бэйэҕинэн - өйдүүр, билэр, бэрээдэктээх киһи эрээригин хайдах итинник быһыыланаҕын диэн этии. Как же вы сами (такой умница, а допустили просчет, наломали дров). Сэмэн Уйбаанабыс, ол бэйэҥ бэйэҕинэн хайдах буолан суос-соҕотоҕун оҕоҕун судаарыскайга үөрэттэрэҕиний? ХС Бэйэтин билинэн - бэйэтигэр, бэйэтин кыаҕар, күүһүгэр эрэнэн. Надеясь на себя, не сомневаясь в своих силах, возможностях. “Ээ, чэ, киириэххэ даҕаны. Бэйэтин билинэн ыҥырда ини”, - диэн уоһун-тииһин чуубур гына соттубут.
П. ОйуунускайБэйэтин биллэрдэ - кыахтааҕын биллэрдэ: куттаата, сэрэттэ, кэһэттэ. Давать жару, задавать баню. "Мүччү харбата илигинэ, далай иһигэр баар эрдэҕинэ, өрүһүйэн, холобур, бэйэни биллэрдэр сөп буолуо этэ", - диэн баран, сүүһүн көлөһүнүн соттон кэбистэ.
Суорун ОмоллоонБэйэтин иннин эрэ көрүнэр - бэйэтэ туһанарын, бэйэтэ үчүгэй буоларын эрэ саныыр. Думающий только о своих интересах, эгоистический. Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. Л. Попов Бэйэтин туһугар - атыны кытта тэҥнээбэккэ сыаналаатахха. Сам по себе, безотносительно к кому-л. (напр., достаточно известная личность). Сэдьүк аҕата Олончо оҕонньор бэйэтин туһугар киэҥник биллибит киһи. Н. Якутскай Бэйэтиттэн аһарынар - буруйтан-сэмэттэн куотаары, айыытын-харатын атын киһиэхэ түһэрэр, көлбөрүтэр. Валить (свалить) с больной головы на здоровую, с себя на других. Ити киһи бэйэтиттэн аһарынан буруйун миэхэ түһэрэ сатыыр: хара оҕус кини от тиэйэ сырыттаҕына, доҕолоҥнообута. ГНС СТСДТ
Бэйэ тыына бэйэҕэ харбас көр тыын тыыҥҥа харбас
Бэйэтэ да билбэккэ (өйдөөбөккө) хаалла - тугу эмэ өйгүттэн, көҥүлгүттэн, баҕаҕыттан тутулуга суох оҥор.
Делать что-л. самопроизвольно, помимо своей воли.
Яша кыыс диэки хайыһан көрбүтүн бэйэтэ да билбэккэ хаалла. ХС Ол иһэн оҕустаах дьону ситэн кэлбитин бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Д. Очинскай
Өссө холобурдар (3)
Бэйэ ыккардыгар (икки ардыгар) - киһи суоҕар, иккиэйэҕин олорон (эттэххэ), билсэр, уруулуу, доҕордуу дьон быһыытынан (кэпсэттэххэ). С глазу на глаз, в отсутствии других. [Баһылай:] Бэйэ икки ардыгар эттэххэ, кийиитим аны кэлэн даҕаны киһи быһыылаахтык олороро суох. А. Софронов [Платонова:] Бэйэ икки ардыгар эмиэ тугун күрүчүөктэһиитэй? ХС Бэйэ икки ардыгар кыраны баран кыҥкыйдаһыллыа дуо? Р. Баҕатаайыскай