ДьөгүөрСахалыы тылдьыт

Перевод с якутского

көҕүс

аат тыл, туохтуур, даҕааһын

Нууччалыы спина; позвоночник

English back, spine

Ис хоһооно · 11

1 аат тыл #

Нууччалыы спина; позвоночник

English back, spine

  • көхсүгүн көрдөр
    покинуть кого-тоto leave someone
II

2 аат тыл #

Киһи сиһиттэн үөһээ (моонньугар, сүнньүгэр диэри) өттө

Нууччалыы Спина человека

  • көҕүй диэнтэн холб. туһ. Тахсыбыт күнү айхаллаан, бөһүөлэк бөтүүктэрэ көҕүһэ ыллаатылар.
    Л. Попов
  • Дьон мунньустан көрүлүүр көрө ол хаарты эрэ курдук санаан, көҕүһэ-көҕүһэ, мунньуста-мунньуста оонньууллар.
    Эрилик Эристиин
  • Көҕүспүт курдук, олбуор иһигэр үүнэн турар дороххой эрбэһин былаастаах бэттиэмэ оту охсон куугунатан кэбистилэр. А. Бэрияк
Өссө холобурдар (3)
  • Саҕатынан хаар киирэн, көхсүн тымныынан хаарыйбахтаата.
    Амма Аччыгыйа
  • Титиик кэннинээҕи ойуурга киһи көхсө элэкис гынан хаалла.
    М. Доҕордуурап
  • Таня саҥата суох бинсээги ылан көхсүгэр быраҕынна
    ХС

3 аат тыл #

Кыыл, сүөһү арҕаһыттан сиһигэр дылы миэстэтэ

Нууччалыы У животных: часть спины между загривком и крупом или поясницей

  • Сутаакы тириитэ сутуруо, Сылгы көхсө сыалыйа.
    Өксөкүлээх Өлөксөй
  • Ньуукка уол кылгас уктаах батыйатынан кыылы көхсүгэ сырбатта.
    Л. Попов
  • Кытаат, аһаа, сынньан! - диэн баран, оҕонньор оҕуһун көхсүттэн имэрийбэхтээн ылла.
    Н. Заболоцкай
Өссө холобурдар (5)
  • Дьэ, доҕоор, биир куобах талах төрдүгэр көхсө мохчойон, хараҕа бүлтэйэн сытар эбит. Н. Тарабукин (тылб.)
  • Сэгэйэр ойуун кутуруксута уунан биэрбит дүҥүрүн уонна былаайаҕын, көхсүнэн олорон, икки илиитин кэннинэн уунан, ылар.
    Л. Попов
  • - Валерий Иванович, дорообо!.. - көхсүгэр, адьас чугас, киһи саҥарда.
    Л. Попов
  • Яков көхсүнэн да турдар, тугу эрэ бүтэйдии сэрэйэн, кэннин хайыста.
    Н. Заболоцкай
  • Ср. др. -тюрк. көгүс ‘верхняя часть туловища, грудь; сердце, ум’; тюрк. көгүс ‘грудь’

4 аат тыл #

Туох эмэ дьогдьойон, токуруйа үрдээн көстөр өттө

Нууччалыы Дугообразная, выгнутая сторона чего-л.; хребет

  • Айа көхсө оҥорон, кытаанах баҕайы киил маһы кыһан тиниктэһэр.
    Күндэ
  • Борокуот гудога чускуутаан, Халлаан көхсө дуораһыйда.
    С. Васильев
  • Өскө балаҕан ыйыгар ый кэлтэкэтэ көхсүнэн тиэрэ түспүт буоллаҕына, хас даҕаны күнү быһа -- ичигэс күннэр буолуохтарын сөп
    ДьСИи

5 аат тыл #

Таҥас киһи көхсүн сабар өттө, кэннэ

Нууччалыы Задняя, закрывающая спину человека, часть одежды

  • Сон көхсүн абырахтыы олордо.
    Эрилик Эристиин
  • Ырбаахытын көхсө хайдыбыт
    Амма Аччыгыйа
  • Туох эмэ кэтэх өттө. Θ Тыльная сторона чего-л. Хортууһун көхсүнэн сүүһүн уонна моонньун соттумахтыы-соттумахтыы албыннык ньамырҕаата.
    Амма Аччыгыйа
Өссө холобурдар (1)

6 аат тыл #

Тардыы форматыгар: туох эмэ үрдэ, ньуура, иэнэ

Нууччалыы В форме принадлежности: поверхность, площадь чего-л., простор

  • Күөх садпытын чэлгитэ ибииртибит, Көччүйэр таас уулуссабыт көхсүн сууйдубут.
    С. Зверев
  • Күөл көхсө күндээрэн көстөрө.
    Күннүк Уурастыырап
  • Сир-дойду көхсө киэҥ
    Күндэ

7 аат тыл #

суолт. Туттуу (сороҕор сыһыарыы) түһүккэ: ким эмэ кэннигэр, ким эмэ кэннинэн

Нууччалыы В форме орудного (реже дат.) падежа: сзади, за спиной; задом (стоять, сидеть и т. д.)

8 этии #

Нууччалыы Терпеливый, великодушный, способный переносить страдания, боль, неприятности

Этиилэр

Көхсө көөнньөр көр көхсүн хаана кыынньар

Төбөт баара, билиҥҥиттэн киһи тылын истибэт, - диэн Дуугун көхсө көөнньө олордо. М. Доҕордуурап. Көхсө кэҥээтэ - туохтан эрэ дуоһуйан эбэтэр ыксаллаах суолтан төлөрүйэн холкутуйда, уоскуйда, чэпчээтэ.

Успокоился, вздохнул облегченно; отлегло на душе.

  • Сөдүөччүйэ хойуу чэйтэн утаҕа ханан, көхсө кэҥээтэ.
    М. Доҕордуурап
  • Сипсики тугу да билбэттэр эбит дии санаат, көхсө кэҥээбитэ, кыараҕас хараҕа сырдаабыта.
    Л. Попов
Өссө холобурдар (10)
  • Кэтириис аргыый уолу уураан ылла. Уолун минньигэс сытыттан туоххаһыйбыт ийэ, көхсө кэҥии, сүрэҕэ сымныы сылаанньыйа түстэ. НС ОК. Көхсүгүн (кэннигин) көрдөр кэпс. - 1) кыыһыран эбэтэр туоххуттан эмэ көҥөнөн кэннигинэн буол, түҥнэри хайыс. Отвернуться от кого-л., показать спину, не желая объясняться, разговаривать и т. п. Бар, тамыйахтары тардыс! - Сүөкүлэ кыыһырбыт курдук көхсүн көрдөрөн кэбиспитэ.
    В. Гаврильева
  • Онон хайыыбытый? Ыҥыран аҕалан баран, көхсүбүтүн көрдөрөн кэбиһэбит дуу? "ХС"; 2) куот, тэскилээн баран хаал. Бежать, отступать; показывать спину. Кэлбиппит, көхсүлэрин көрдөрбүттэрэ ырааппыт этэ.
  • Байбал Сүөдэрэбис хара балыырга түбэспит ыар күммэр көхсүн көрдөрдө. НС ОК. Көхсүгүн этит - күөмэйиҥ кэһиэҕирбитин чөллөрүтэн сөтөлүн (үксүгэр долгуйууттан, айманыыттан эҥин). Закряхтеть, закашлять (чаще всего от волнения, расстройства). Күөмэйин оҥостунан Көхсүн үс төгүл этиппитэ.
    С. Зверев
  • Андриан чэйдии олорон, көхсүн этиппэхтээн баран, суругу сиэбиттэн ылан Машаҕа уунна.
    М. Доҕордуурап
  • Көхсүгэр оноҕостоох эргэр. - аска-үөлгэ эбэтэр тугу эмэ үллэстиигэ соһуччу түбэһэ түспүт киһи. Приходящий на пир или дележ вовремя, но случайно, везучий на угощение (букв. со стрелой на спине). Тэҥн. муннугар сыттаах. Көхсүн иһигэр - 1) бүтэйдии киҥинэйэн, иһиллэр иһиллибэттик (саҥар). Про себя, себе под нос (говорить, бормотать). Аны Хобороос доргуччу саҥарара хаалбыт, көхсүн иһигэр эҥсэр. А. Сыромятникова; 2) саҥата суох, таһыгар таһаарбакка, туора киһи көрүүтүгэр биллэрбэккэ. Про себя (смеяться, злиться). Көхсүн иһигэр абаланар. ПЭК СЯЯ. Көхсүн иһигэр күллэ.
    А. Сыромятникова
  • Көхсүн хаана кыынньар (буһар, көөнньөр) кэпс. - кимиэхэ, туохха эмэ ис-иһиттэн абаланар, кыыһырар. Пылать гневом, ненавистью к кому-л. Абабыттан көхсүм хаана кыынньан кэлэр.
    М. Доҕордуурап
  • Дьоҥҥо көхсүн хаана буһан хаһыытаабытынан тиийдэ.
    Н. Босиков
  • Кыараҕас көҕүстээх - кыраттан да кыыһырар, тымтар. Способный быстро сердиться, гневаться; вспыльчивый, обидчивый. Катя элбэх тыллаах, татакайдаммыт -- кыараҕас көҕүстээх, харса-хабаана суох, бүрэ көрүҥнээх кыыс.
    А. Федоров
  • Миигин өһүргэскин, кыараҕас көҕүстээххин, солуута суох буолталыыгын диэн сэмэлиирэ.
    ХС
  • Утар. киэҥ көҕүстээх

9 этии #

Нууччалыы Общее название болезней легких (у человека, животных)

Этиилэр

Көҕүс хараҕа көр харах

Үрүҥ Уолантай Додор хоруолу -- үҥүүнэн көхсүн хараҕар тирээн испит. Саха фольк. Айталыын Куо көхсүн хараҕыттан Хараҕаланан баран, Хараҕын уутунан суунан, Иэйэ-туойа олорорун көрдө. П. Ойуунускай. Ат саҥардыы тэнийэн сүүрэн эрдэҕинэ оҕонньор уҥа көхсүн хараҕа ньир гына түһэр. Р. Кулаковскай. Көҕүс ыарыыта кэпс. - киһи, сүөһү тыҥатынан ыалдьыыта Куйаас түстэ да, табаларга көҕүс ыарыыта көбөн таҕыста. Ити аата, саас төрүөх кэмигэр тымныйар эбит буоллахтара. П. Егоров. Саха народнай медицинатыгар бу үүнээйинэн [үөрэ отунан] бас ыалдьыытыттан, илиистиги түһэрэргэ, араҥтан, көҕүс ыарыытыттан эмтэнэллэрэ. МАА ССКОЭҮү. Көҥдөй көҕүс - киһи, сүөһү баһа, лабаалара суох сүрүн өттө.

Туловище человека, животных.

  • Киһи этин сүрүн чаастара: төбө, моой, көҥдөй көҕүс, илиилэр уонна атахтар. СМН АҮө. Дьардьамаҕа бас уҥуоҕун, көҥдөй көҕүс уҥуохтарын (сиһи, агданы) уонна лабаалар (илии, атах) уҥуохтарын араартыыллар. СМН АҮө. Көхсө сааллар - өр олорон, сылайан, көхсө ыалдьар, көһүйэр. От усталости, долгого сидения застыла, заныла спина. Кини көхсө сааллар быһыылаах - кириэһилэтигэр өйөнөн олорбохтуу түһэр.
    Суорун Омоллоон
  • Сорох-сорохтор истиэп киэҥ ньуурун көрөртөн харахтара сылайан, көхсүлэрэ сааллан, кириэһилэҕэ тиэрэ түһэн утуйан хаалбыттара. Умнуллубат к. Көхсө тыаһыыр - сылайан, эстэн күрдүргээн тыынар. Дышать шумно, с хрипом (от усталости, изнеможения). Мөлтөөбүт таба көхсө тыаһыыр сурахтааҕын мин урут дьонтон истэр этим.
    И. Никифоров
Өссө холобурдар (1)
  • Кэнникинэн ыстаарсай күүһэ эһиннэ, бастаан аҕылыы-аҕылыы хаарга силлээтэ, онтон көхсө тыаһаата, сиһэ кэдэҥнээтэ. "ХС"
III

10 даҕааһын #

, эргэр. Толору буолбатах, быһаҕас (иһит туһунан)

Нууччалыы Неполный (о наполненности посуды, емкостей)

  • Көҕүс кымыстаах көҕүөр иһит турар. Ср. др. -тюрк. коҕус ‘пустой’

11 этии #

Нууччалыы Огорчаться, разочаровываться, расстраиваться из-за чего-л

  • Көҕүс түс - 1) туохтан эмэ санаарҕаа, мунчаар, хомой; туохтан эмэ астыныма, дуоһуйума Киниттэн бэрт кытаанах тыллаах суругу туппута. Оннук суругу күүппэтэҕэ, улаханнык хомойон, көҕүс түһэн сылдьар.
    А. Сыромятникова
  • Валя кинини хомоппутуттан эмискэ көҕүс түһэн хаалла.
    А. Фадеев
  • Турар дьон кэлин кэккэлэригэр көҕүс түспүт кэпсэтии иһиллэрэ. М. Горькай (тылб.); 2) быһаҕас түс, ситэтэ суох буол; уруккутааҕар мөлтөө. Θ Убавляться; ухудшаться, слабеть, затухать. Утуйар уум уу буолбата, аһыыр аһым ас буолбата. Доруобуйа төһө-хачча көҕүс түспүтүн этиллибэт даҕаны.
    Н. Заболоцкай
Өссө холобурдар (1)
  • Тууйастаах арыы көҕүс түспүтүн биирдэ өҥөс гына көрө түһэн баран, -- ырбаахыны атыылыырга быһаарынныбыт. СДТА. Күүстээх Сокомуой умайан кэлэр, эмиэ да сөҕүрүйэн көҕүс түһэн хаалар ураһа уотун одуулаһа сыппыта. "ХС"

«К» буукуба