Нууччалыы проем, отверстие, проход в строениях, ограждениях, предназначенное для входа, выхода, а также дверь, створ, ворота, жерди и т. п. для закрытия этого отверстия
НууччалыыПроем, отверстие, проход в строениях, ограждениях, предназначенное для входа, выхода, а также дверь, створ, ворота, жерди и т. п. для закрытия этого отверстия
Аан бастаан (маҥнай) - 1) субу эрэ (урут хаһан да буола илик).
Впервые, первый раз.
Үөрэнээччилэрин кытары аан маҥнай көрсөрүттэн, аан бастаан кылаас аанын аһан киирэриттэн долгуйбат киһиттэн хаһан да үчүгэй учуутал тахсыан сатаммат. Софр. Данилов. Дьэбдьиэй быйыл аан бастаан Титиигин дьэ симээбэтэ, Алгыы-алгыы аал уокка Арыылаах суорат куппата.Күннүк Уурастыырап
Аан бастаан салгыҥҥа тайаарбыт Күөрэгэй оҕотун үөрүүтүн, Аан бастаан халлааҥҥа дабайбыт Хотойум оҕотун үөрүүтүн - Барытын мин онно билбитим, Барытын сүрэхпэр иҥээртим.С. Данилов
Өссө холобурдар (8)
2) Туох-ханнык иннинэ. Прежде всего, в первую очередь (сделать что-л.) Кинилэр аан бастаан куолуларынан дьиэ эргиннээҕини кэпсэппиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Тогойкин рюкзакка аан маҥнай көһүлүөктээх бурдугу ылан укта, эттэн аҥаарын холобурдааҕы биирдии угуталаата, онтон орпутун барытын ытыһын көхсүнэн халбарыччы тарыйан кэбистэ.Амма Аччыгыйа
Аан боруогун атыллыыр күннээх эбиккин - кэлэр күннээх эбиккин (олус уһуннук күүттэрбит киһини хомуруйан, мөҕөн этии). Наконец-то переступил порог (своего) дома (упрек заставившему слишком долго ждать себя и напрасно беспокоиться). Син ааныҥ боруогун атыллыыр күннээх эбиккин дии. Дьэ, хайа таҥара санаа биэрэн, дьиэҕин өҥөйдүҥ?Н. Неустроев
Аан курдук алдьаммыт (иин курдук иҥнэстибит) - улахан өлүүгэ, алдьархайга түбэспит. Ввергнуться в большую, непоправимую беду (формула фольк. происхождения). Атас-доҕор сэгэрбин, Арыйаан уолбун-биэбэйбин, Аһатар-сиэтэр илгэбин Алҕас-алҕас биэрэммин, Аан курдук алдьанным, Иин курдук иҥнэһинним... Эллэй. Ааны кэтэҕинэн астарар - эргийиэх да бокуой биэрбэт курдук уордаахтык дьиэттэн үүрэн таһаарар. Выгонять из дому, не давая опомниться (букв.: заставляет открывать дверь затылком). Мин онно кыһыйан кинини саҥарбытым, Быһата, ааны кэтэҕинэн астарбытым.Д. Таас
Аанын (ааннарын) саппат буолла - субу-субу, сотору буола-буола сылдьар буолла. Он стал очень часто посещать, ходить к кому-л. (букв.: он не закрывает дверь с каких-то пор). Очуураба хаһыакка ыстатыйа тахсыаҕыттан ыла Людмила Ивановна аанын саппат буолла ээ.ХС
Бу чолбон ордук улааппытыттан аан алдьархай, үгүс үлүгэр буолла. П. Ойуунускай. Нөҥүө сааһыгар биһиэхэ аан алдьархай ааҥнаата. М. Ефимов. Аан араллаан - киһи тулуйбат айдаана, ыһыы-хаһыы, сарылааһын; дьүүлэ-дьаабыта суох аймалҕан.
Невыносимый шум-гам, скандал, тарарам.
[Сибиинньэни] дьааһыкка уган баран, өрө сүгэн тахсыбатын диэн, хаппаҕын модьу маһынан тирээбиллээн кэбиһэр буоллум. Дьэ аан араллаан диэн онно: ньарылаа да ньарылаа, дьааһыгын сүргэй да сүргэй!ХС
Аан балаһа - сүдү, модун. Мощный и величественный. Өлбөт төлөн сиэмэни Өрө түллэн ыспыта, Арай тылга илбис буоллун диэн Аан балаһа уотунан тыыммыта.П. Ойуунускай
Өссө холобурдар (18)
Аан будулҕан - оргуйар курдук күөгэлдьийэр хоп-хойуу (тымныы туманын этэргэ). Густой и волнующийся (туман в зимнюю стужу). Василийдаах Афанасий, били кыыдаан кыһыннааҕы аан будулҕан киэһэлэргэ, балааккаларын иһигэр тииҥ, андаатар сүлэ олороннор сүбэлэспиттэрин курдук, икки саҥа дьиэни туттубуттара.ХС
Аан быдаан - будулҕан туманнаах тымныы оройо, муҥутуура. Самое холодное время, сопровождаемое густым туманом; стужа. Ахсынньы ый аан быдаана буолан турар.Күндэ
Аан күдэрик ортотугар дьоннор күлүктэрэ бэрикиччиһэллэр.А. Софронов
Аан ньамаан - амтана суох олус куһаҕаннык астаммыт (ас). Крайне дурно приготовленный (о пище, притом "в большом количестве". ПЭК СЯЯ). Аан ньамаан айах - ханньастыбыт, кэп дьүһүннээх киэҥ айах. Уродливо безобразный широкий рот. Аан ньамаан айаҕа ханньастан, Бу чиччик баара хоруоптан Этэрдии, тапталын лахсыйда.А. Пушкин
Аан талҕа (таталҕа) фольк. - халлаан хайдыбытыныы дохсун хаардаах ардах (олоҥхоҕо). Сильный дождь со снегом, ураганным ветром, как низвергнутое небо (в олонхо обычно сопровождает деяния богатырей). Халлаан хара сааппаһа Хаһыырбытынан хайыта ыстанна, Тоҕус дохсун холорук Тоҕо ытыллан түстэ, Арҕаа халлаан анныттан Аан талҕа таҥнары сатыылаата [үс биис уустара охсуһаннар].П. Ойуунускай
Сытыы чысхаан сытайан барда, Түркүн холорук түһэн барда, Аан таталҕа айманан барда. Саха нар. ыр. I. Кырдьаҕас хотой улуу аан талҕа силлиэ-холорук улуурун-часкыырын ортотугар чаҥырҕаан дьаҥсыйда.Д. Апросимов
Аан талҕа буол - күдэн-таһаан буол, өрө-таҥнары ытылын. Разрушаться, переворачиваться вверх дном. Позициябыт бүүс-бүтүннүү, аан талҕа буолан, түөрэ сүргэйиллибит. Буускабыт уҥа көлүөһэтэ мэлийбит, бэйэтэ иҥнэри түспүт.Н. Кондаков