Перевод с якутского
эһэ
аат тыл
Нууччалыы отец отца или матери, дед
English grandfather
Ис хоһооно · 6
1 аат тыл #
Киһиэхэ аҕатын эбэтэр ийэтин аҕата
Нууччалыы Отец отца или матери, дед
Тоҕус уоннаах эһэтигэр Толя кэпсээн чэмэлийэр. П. Тобуруокап Кини эһэтэ Быралгы былыр тайҕаҕа киирэн баран төннүбэтэҕэ үһү. И. Гоголев Эһэм төһө да кырыйдар, Баттаҕа төһө да маҥхайдар, Көрүдьүөс күндү сэһэннээх, Көр-күлүү кэпсээннээх Т. Сметанин
2 аат тыл #
харыс т., итэҕ. Уот иччитигэр эбэтэр булт иччитигэр Байанайга ытыктаан, сүгүрүйэн туһулааһын, туһулаан этии (үксүгэр тард. сыһыар-х уонна "тойон" диэн тылы кытары тут-лар)
Нууччалыы Почтительное обращение к духу огня или духу леса и воды, покровительствующему охотничьему или рыболовному промыслу, Баянаю (обычно употр. с притяж. аффиксом и добавлением слова "господинһ)
Харыс бытык, Хаччы сото, Сээркээн сэһэн, тойон эһэм! Ыраах даа буолларгын ыксалаан, Суох даа буолларгын чугаһаан, Түскэ сүбэлээ, Айылгыга алҕаа! А. Софронов [Сайсары уот иннигэр сөһүргэстиир:] О, тойон эһэм! Олус да ууннулар, Наһаа да дайбаатылар, Эгэ да диэлийдилэр!
Суорун ОмоллоонБардам тутуу, Барылы кэскил, Баай Байанай, Тойон эһэм обургуо! С. Зверев
3 этии #
Этиилэр
Баай барыылаах Байанайым ( эһэм, эһэкэм) көр барыылаах
Баай барыылаах тойон эһэм, "эһээ" диэтэхпинэ, "эһээ" диир курдук буоларыҥ!
Өксөкүлээх Өлөксөй[Манчаары – Чоочоҕо:] Эн үтүөҕүн умнар күннээх буоллахпына, миигин Баай хара тыа иччитэ Баай байанай эһэм Балым баайыттан матардын! А. Софронов
Хос эһэ көр хос II
Былыр хос эһэҥ эрэйдээх алаас ыалын аччыктыыртан быыһаары, бэйэтин сүөһүтүн сиэтэн буруйданан хаайыыга быраҕыллан сарбыллаахтаабыта. Айысхаана. Ыал амарах аҕата, эйэҕэс эһэтэ, хос эһэтэ. СВИ СММТО. Былыыр-былыр арай биирдэ эн хос эһэҥ миигин, эдэр уолчааны, ыраах балыктата муора туонатыгар илдьэ барда.
А. Кривошапкин
Эһэ кылын көр кылын I
Эһэ кылыным Ньурбаҕа биллэр-көстөр күүстээх киһи эбитэ үһү.
Эһэ тойон көр тойон
Кыыһым оҕолорун кытары эһэ тойонун аахха ыалдьыттыы бардылар. Ср. ДТС эчү апа ʽпредкиʼ
4 аат тыл #
Кугастыҥы күрэҥ түүлээх улахан адьырҕа кыыл
Нууччалыы Крупное хищное млекопитающее с длинной бурой шерстью, медведь
Эһэ хатан баҕайытык кыланна, -- хааһаҕы быраҕаттыыр курдук тыа диэки омуннаахтык ойуоккалыы турда. Т. Сметанин Эһэ күһүн арҕахха киирбэккэ сырыттаҕына торҕоннуур, киһигэ-сүөһүгэ кутталлаах буолар. И. Сосин Эһэ суоһа-суодала бэрт буолан, былыр итэҕэл баарын саҕана дьон ордук куттанара. ПАК ЭТ
5 этии #
Нууччалыы Иметь грозный, устрашающий вид (букв. выглядит медвежьей головой). [Уоһук:] Былыр киэҥ сирдээх, халыҥ баайдаах, элбэх үлэһиттээх баайдар, кулаактар аҕай эһэ баһа буолан олорбуттара
Этиилэр
Харыга аспыт эһэ көр хары
Оҕонньор, сатаҕай илиилээх уолуттан кыыһыран-кыйыттан, харыга аспыт эһэ курдук буолан олорор.
Эһэ баһа буолан олорор
суостаах-суодаллаах көрүҥнэммит Күндэ.
Эһэ кымырдаҕастаабытыгар дылы көр кымырдаҕастаа
Эһэ кымырдаҕастаабытыгар дылы (өс хоһ.).
Эһэтэ киирбит
улаханнык кыыһырбыт, кыйахаммыт.
Разгневаться, разозлиться (букв. медведь его вошёл).
[Кинээс] дьиҥэр эһэтэ киирэн олорор. Н. Заболоцкай
6 этии #
Нууччалыы Лютый, свирепый медведь
Этиилэр
Кэриим эһэтэ
мэнээк эһэ диэн курдук (көр мэнээк).
Иллээх-эйэлээх ини-биилэр иннилэрин биэрбэттэр, кинилэртэн оннооҕор кэриим эһэтэ хорҕойор. Айталын.
Мэнээк эһэ көр мэнээк
Быйыл чугаспытынан мэнээк эһэ баар буолбут.
Олгуйдаах эһэ көр олгуй
Оҕокком, ойуурга өр сылдьан, Олгуйдаах эһэҕэ түбэспит. Д. Апросимов Кэнники Афанасий убайдарын булан баран өссө икки эһэни бултаабыттара. Онтон биирдэстэрэ олгуйдаах аарымата этэ. ХС
Сырҕан эһэ
ордук киҥнээх, адьырҕа эһэ Сырҕан эһэлэр кэлэн, Сытырҕаан сырдырҕаттылар, Чөҥөчөгү кырбаатылар.
Эллэй. Сырҕан эһэ сынаҕалыыра, Боруллуо көтөр боруҥнуура, Хара суор үөрэ Хааҕыргыы халаахтыыра. С. Зверев Лоҥкууда үрэх, сырҕан эһэ арҕаһын түүтүн курдук, хара ыарҕанан бүрүллэн уһаан-тэнийэн сытта. М. Доҕордуурап
Үрүҥ эһэ көр үрүҥ
Бу дойдуга киһи тыынын быһаары кэтээччи-манааччы эрэ элбэх: буурҕа, аас-туор олох, муора үрүҥ эһэтэ, торҕон бөрө үөрэ. Н. Якутскай Үрүҥ эһэ арҕаһа Үрүҥ мууһу быыһынан Өрүкүйэн көһүннэ, Үллэҥэлии хамсаата. Л. Попов
Өссө холобурдар (1)
Хаардаах куйаар устун үрүҥ эһэлэр мээмэйдииллэр. МЛФ АҮө.
Хаамыы эһэтэ көр хаамыы
Ити кэнниттэн кэпсэтии хаамыы эһэтин тула эргийбэхтээн ааста. Н. Заболоцкай
Хагдаҥ эһэ көр хагдаҥ
[Булчукка] Сүүрэр атахтаах барыта Сөһүргэстии түһэн истэ: Дьааҥы тэһии чубукута, Хара тыа хагдаҥ эһэтэ. Эллэй. Бэрт улахан хагдаҥ эһэ тыылыы тэбэн сытар. Эрилик Эристиин Мотуок солконон нуоҕалдьыйбыт ойуур, дьүдьэйбит хагдаҥ эһэ арҕаһын түүтүнүү, кугдарыйбыт. М. Доҕордуурап
Эһэ бараах көр бараах
Биһиги дьоммут бара сатаан, кустарыгар ханыылаттахтара аатыран, биир эһэ барааҕы кытта икки чөкчөҥөнү өлөрдүлэр. Н. Заболоцкай Тыһыынча тоҕус сүүс биэс уон сэттэ сыллаахха Улуу арыыга тиэрбэстээх эһэ барааҕы өлөрбүттэрэ. АЛА КК. Кынатын тоһуттаран сүүрэ сылдьар эһэ барааҕы туттулар. ХС
Эһэ кырыымпата от көр кырыымпа
Оттуур алааспытыгар эһэ кырыымпата от быйыл хойуутук үүммүт.
Эһэ мэнээгэ
сайынын кыайан уойбакка, эһэ күһүн арҕахха киирбэккэ бэйдиэ барыыта (маннык эһэ дьоҥҥо, сүөһүгэ олус кутталлаах буолар).
Появление поздней осенью медведей-шатунов, не залёгших в спячку (такие медведи очень опасны для людей и домашнего скота).
Күһүн ырбыт, кыайан уойбатах кыыллар арҕахха киирбэттэр. Оннуктар киһиэхэ-сүөһүгэ олус кутталлаахтар уонна кыһын тоҥон өлөллөр. Итини эһэ мэнээгэ дииллэр. ПАК ЭТ
Эһэ сиир талаҕа көр талах
Бу тыаҕа эһэ сиир талаҕа хойуутук үүммүт. Ср. тат. эһе ʽмежд. эге! да! (выражает утверждение)ʼ