ДьөгүөрСахалыы тылдьыт

Перевод с якутского

хат

сыһыат, даҕааһын, туохтуур

Нууччалыы снова; опять

English again

Ис хоһооно · 22

1 сыһыат #

Нууччалыы снова; опять

English again

  • хат кэллэ
    он снова пришёл, он вернулсяhe came again / he returned
  • хат-хат ыйытыма
    не спрашивай сноваdon't ask again

2 туохтуур #

Нууччалыы высыхать

English to dry out

  • ардах түспэккэ, сир хатан хаалла
    давно нет дождя, и земля высохлаit hasn't rained , so the earth has ended up drying out
  • хам хат
    высохнуть до концаto completely dry out

3 туохтуур #

Нууччалыы худеть

English to lose weight

  • дэлби хатан хаалбыт
    он в конце концов сильно похуделhe ended up losing quite a lot of weight

4 туохтуур #

Нууччалыы узел

English to (tie in a) knot

  • кыһыл кумаҕынан өтүү хатар
    из красного песка он вьёт верёвкуfrom the red sand he knots a rope

5 даҕааһын #

Нууччалыы дополнительный

English extra, additional

6 туохтуур #

Нууччалыы сохнуть

English become dry

I

7 туохтуур #

Сиигэ, уута суох буолан, хагдарый, куур (от-мас, сир-дойду туһунан)

Нууччалыы Увядать, гибнуть от недостатка влаги, засыхать (о растительности); сохнуть, высыхать, засыхать из-за отсутствия влаги (о почве, земле)

  • Добун сирдэр отторо хатан, хаһыҥтан тоҥон турар курдук хаамтахха курдурҕас тыастанна.
    М. Доҕордуурап
  • Ыраатта кураан буолбута, – Сир-дойду куурда, хатта.
    Баал Хабырыыс
  • [Үүнээйи] буора хаттаҕына, уу кэмигэр аанньа кутуллубат буоллаҕына, умнаһа мастыйар, сэбирдэҕэ утуу-субуу түһэр, сибэккитэ тахсан иһэн таммалыыр
    ЕАМ ББКП

8 туохтуур #

Олоччу кууран хаал

Нууччалыы Становиться сухим, терять влагу, засыхать, усыхать

  • Күөллэр үксүлэрэ уоллулар, үрүйэлэр кумаҕынан көрдүлэр, балыктар хайыылара хатан өллүлэр.
    И. Гоголев
  • Чабырҕайыттан хап-хара хаан сүүрэн түһэн сирэйигэр хаппыт.
    Н. Якутскай
  • Олус тиритэллэриттэн таҥастарыгар иҥмит көлөһүн хатан, хордуоҥка курдук тура сылдьар буолан хаалар
    А. Шапошникова

9 туохтуур #

Сабыллыбакка, сууламмакка өр туран, сиигэ көтөн, кытаатан хаал, буорту буол, курсуй (ас-үөл туһунан)

Нууччалыы Становиться твёрдым, черстветь, портиться из-за потери влаги при неправильном хранении (о продуктах питания)

  • Маайа хаппыт лэппиэскэлээҕин тоһута тутан тимир тэриэлкэҕэ туруорар.
    Н. Якутскай
  • Ыскаап иһигэр хатан хаалбыт килиэп тооромосторо сыталлара.
    П. Аввакумов
  • Бэҕэһээ киэһэ ордорбут куобахтарын этин уонна хаппыт иэдьэгэйи хобордооххо кутан аҕалан остуолга уурда
    Р. Кулаковскай

10 туохтуур #

Сиик тиийбэккэ, кууран хаал, түүрүлүн (эт-сиин чаастарын туһунан)

Нууччалыы Сохнуть, пересыхать (напр., о губах)

  • Ийэлэрэ, бааһырбыт куба курдук, кыыкынаан ытаабыта да, ыртаччы хаппыт халтаһатыттан уу кэлбэт этэ.
    Эрилик Эристиин
  • Уостара куураллар, хаталлар, Уу кутан биэрбэттэр.
    А. Абаҕыыныскай
  • Хаппыт чороҥ тылынан Уол түөһүн салаата
    Т. Сметанин

11 туохтуур #

Нууччалыы Становиться прочным, твёрдым (об изделиях из глины, дерева); сушиться (о скошенной траве, о лекарственных травах), вялиться (напр., о мясе, рыбе)

  • Үрүҥ туойу эллээн баран хатардахха хайдыбат, кыбыс-кытаанах буола хатан хаалар.
    И. Данилов
  • Субурҕаны хаста да оту эргитэҕин, кууруор, хатыар диэри.
    Н. Габышев
  • Күөрэгэй [кыыс аата] хаппыт үтэ балыгыттан ылан [эһэ оҕолоругар] биирдиини быраҕаттаата.
    Т. Сметанин
Өссө холобурдар (1)
  • Былыр дьиэ маһа сылы быһа хата, суолла сытыахтаах
    ХС

Этиилэр

Сөп буола кытаат (алдьаммат, үлтүрүйбэт гына

хол.

  • , туой, мас оҥоһуктары этэргэ); туһаҕа тахсар гына, төһө эмэ кэмҥэ сөптөөх сиргэ туран, куур, кураанах буол (хол., охсуллубут эбэтэр эмтээх оту, оттуллар маһы, аһы-үөлү этэргэ)

12 туохтуур #

Этиҥ-хааныҥ иинэ, суолла ыр, дьүдьэй

Нууччалыы Худеть, сохнуть, чахнуть

  • Уон аҕыс саастаахпар мин туйгун Уляны таптааммын хаппытым.
    И. Гоголев
  • Мааппа эмээхсин куура хаппыт, уҥуоҕунан көрбүт имэ кытара түстэ.
    Күндэ
  • Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, этэ-сиинэ хатан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Ийэтэ батталтан өлбүтэ, -- Ол онтон эрэйи көрбүтэ, оҕокком буомура хаппыта
    ХС
Өссө холобурдар (2)
  • Ханнык эмэ ыарыыттан хамсаабат буола, этиҥ-сииниҥ баран (киһи-сүөһү этин-сиинин туһунан). Θ Утрачивать подвижность, болезненно исхудать, усыхать (о части тела живого существа). Уһуннук уһаммытым сэтигэр-сэлээнигэр уҥа илиим туттарбат буолла, тыыннаахпына хатта.
    Суорун Омоллоон
  • Илья Ефимович кырдьар сааһыгар уҥа илиитэ олус күүстээх үлэни тулуйбакка хатан барбыта
    ОАП ОДьТС

13 туохтуур #

Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн күүстээх, тулуурдаах буолан таҕыс, оннук иитилин

Нууччалыы Закаливаться (физически и морально)

  • Буурҕа уотун суоһугар Буһан, хатан үүммүтүм.
    П. Тулааһынап
  • Учуонай буолар диэн билигин олус үлэлээх, ыарахан. Үрдүк үөрэх кэнниттэн үлэлиигин, онтон үс сыл аспирантураҕа хатаҕын, диссертация суруйаҕын.
    Н. Габышев
  • Буут үлэттэн быһах угунуу хатта уонна, мэктиэтигэр, эдэригэр түһэргэ дылы буолан истэ
    С. Федотов
Өссө холобурдар (1)
  • Тулуурдаах, уҥумтуота суох быһый буола эрчилин, баайылын (үксүгэр сүүрүк ат туһунан). Θ Спускать, сгонять жир, сбавлять вес, сушиться (обычно о скаковой лошади). Соноҕостору тутан баран, кыһынын баайыллалларын курдук икки-үс хонукка кур отунан баайаҕын, оччоҕо түргэнник хатар
    АНП ССХТ

14 этии #

Нууччалыы Тише, замолчи (так говорят, унимая расшалившихся детей – букв. как бы горло не пересохло)

Этиилэр

Баһа хатта көр бас II

  • Биир фашист илиитин даллаппытынан окуопаҕа төттөрү сууллар. Үөн, баһыҥ хатта ини... Багдарыын Сүлбэ.

Бэлэһэ хатта

тамаҕа хатта диэн курдук.

  • Төбөтө, ыаҕастаах уу курдук, дьалкыҥнас буолбут, бэлэһэ хам хатан хаалбыт.
    Н. Якутскай

Бэлэһиҥ (айаҕыҥ) хатаарай

айдаарыма, уоскуй (олус мэниктээбит, аһара барбыт оҕолору буойарга тут-лар) Аргыый эрэ, бэлэһиҥ хатаарай...

Тас көрүҥүн көрөн сэнээмэ

иҥииринэн хаппыт киһи.

Күөмэйим куурда (кэһиэҕирдэ, хатта) көр күөмэй I

  • Катя уолуйбут омунугар күөмэйэ хатан хайдах эрэ аһыы амтаннанан хаалла.
    Н. Заболоцкай
  • Кинини [табаны] эккирэтэбит диэн күөмэйбит хатта.
    ВЛ РБЫ

Таас ытыс, хаппыт тарбах көр таас I

  • Ити киһиттэн көрдөһөн да диэн, таас ытыс, хаппыт тарбах.

Тамаҕа хатта

олус утатан, айаҕын иһэ кууран хаалла.

соотв. в горле пересохло.

Хаппыккар хатаа көр хатаа I

  • Миэхэ бэрт кыра эһэ үөһэ баар. Өлөр күммэр өрөһүлтэ гынаары хаппыппар хатаан сылдьабын. Далан

15 этии #

Нууччалыы Рассветать, начинать светать (букв. заря занимается – об утренней заре)

  • тыҥ хатта – сырдаа, сырдаан бар, халлаан сырдаата Дьол баар эн түүн арыйар Тэтэрээтиҥ быыһыгар, Мин тыҥ хатыар диэри айар Таптыыр ырыам тылыгар.
    И. Гоголев
  • Тыҥ кылбайа хатыан инниттэн Табаһыттар хомуннулар.
    Р. Баҕатаайыскай
  • Тыҥ хатта илин саҕахха, Булчут турда хайы-сахха. И. Артамонов

16 этии #

Нууччалыы Сильно похудеть, исхудать, высохнуть. [Ньургуһун:] Иҥнэрим хааннара куурдулар, Илиилиин-атахтыын хам хаттым

Этиилэр

Хам хат

1) олус күүскэ ыр, дьүдьэй Суорун Омоллоон. Уҥуоҕар хам хаппыт кыра оҕонньор, уоһун үрдүнээҕи маҥхайан эрэр бытыгын имэринэ-имэринэ саҥарар. М. Попов; 2) хамсаабакка биир сиргэ тур, олор.

Застыть в каком-л. положении, прирасти к чему-л. (напр., к месту).

  • Чаһы стрелката биир сиргэ хам хаппыкка дылы сыҕарыйбат.
    И. Данилов
  • Октя барахсан кумааҕыга хам хатан эт тута илик эбит.
    ХС
Өссө холобурдар (1)
  • "Аны уочаракка хам хатарым итэҕэс эбит", – диэн абаккатыгар ботугураан ылла.
    А. Кривошапкин

Хойуута хатар

ис-үөс үлэтэ мөлтөөн, кыайан тахсан киирбэккэ эрэйдэнэр.

Страдать запором.

  • Ардыгар ыарыһах куртаҕын, оһоҕоһун үлэтэ мөлтүүр (хойуута хатар эбэтэр убуур). ТЕН ИДь. ДТС, тюрк. хат
II

17 туохтуур #

Икки утаҕы (хол., сүөһү иҥиирин эбэтэр сылгы сиэлин) ньилбэккэр ууран олорон бэйэ-бэйэлэрин кытта холбуу эрийэн сапта, быата өр

Нууччалыы Сучить нитку (напр., из сухожилий животного), вить верёвку (напр., из конских волос)

  • Былыр мин эһэм сут дьыл -- эбэм баттаҕынан туһах хатан уонча улары бултаан өрүһүммүттэрэ үһү.
    Амма Аччыгыйа
  • Эбэтэ үрүҥ уонна хара өҥнөөх сылгы сиэлиттэн уһун ситии хатара.
    Г. Угаров
  • Орпут иҥиирдэрин илитэн баран иистэнэр сап курдук синньигэс гына сап хатар. "Чолбон". Мин уот иннигэр олорон ньилбэкпэр тарбыйах өтүүтэ хатабын
    Чолбон

18 этии #

Этиилэр

Кумахтан быаны да хаппаттар, Тыал тыаһа

эһи тылгыт!

  • (Кыһыл) кумаҕынан (тылынан) өтүү (кумаҕы) хатар – (кыһыл) кумаҕынан (тылынан) өтүү хатар диэн курдук (көр өтүү). Алексей Ивановичтара, кырдьык да, кыһыл тылынан кыайан өтүүнү хаппат киһи эбит.
    В. Ойуурускай

Жигитектэр

кыһыл тылынан кумаҕы хатар, хабараан, бас-баттах дьоннор.

  • Ср. хак., хат, тув. кадар, алт. кат ‘сучить, свивать’; ДТС хадар ‘вертеть’, ‘выворачивать’
III

19 даҕааһын #

, кэпс. Оҕолоноору сылдьар, ыарахан, оһоҕостоох (дьахтарга эрэ тут-лар)

Нууччалыы Беременная (о женщине)

  • Татьяна Афанасьевна кэргэнэ Алексей Трофимович сэриигэ барарыгар тохсус оҕотунан хат хаалбыта. ПНИ АДХ. Үлэтигэр кинини хат диэн өссө ким да өйдөөн-дьүүллээн билэ илик. Огдо. Хат дьахтар муҥханы үрдүнэн хаамыа суохтаах. Хаамтаҕына, балык булда хаҥнар дииллэр. "Саха с. ". Хат буолуу дьахтар этигэр-хааныгар, доруобуйатын уопсай туругар улахан уларыйыылары үөскэтэр – бу дьахтар саамай тупсар, киэркэйэр, организма ситэр, толору сайдар кэмэ
    ТЕН ИДь

20 этии #

Этиилэр

Атыыр оҕус алтаҕа, хат дьахтар хаамыыта көр алтах

  • Хат дьахтар хаамыыта Ханнык бөрүкү буолуой? А-ИМН ОЫЭБЫ.

Тобугар хат буолбут көр тобук

  • Чэ, доҕор, тобуккар хат буолбуккун дуу, бара охсуохха. НАГ ЯРФС II
IV

21 #

Иккистээн, саҥалыы, хос (хол., тугу эмэ оҥор)

Нууччалыы Снова, вновь, повторно, вторично (напр., делать что-л.)

  • Дьэбдьиэ хат утуйуон санаата буолбата, уута да син хаммыт курдук.
    Болот Боотур
  • Тыл чыычаах буолбатах, төлө тутан баран, кинини хат төнүннэрбэккин.
    Н. Заболоцкай
  • Этэрбэһи хат улларарга эргэ уллуҥу көтүрэн, саҥаны олордуллар. Хомус Уйбаан. Билигин үгүс киһи уҥуохтара сыыһа оһон хат-хат туттаран эрэйдэнэллэр
    А-ИНА ДьБО

22 этии #

Этиилэр

Онуоха көрдөҕүнэ

ата халыҥ куҥнаммыт, хат таманнаммыт, үтүө бэйэлэммит.

  • Тюрк. кат

«Х» буукуба